Χριστίνα Κωνσταντουδάκη: Όταν ένα παιδί επιλέγει, καταλαβαίνει ότι η γνώμη του μετράει

Highlights

Η συζήτηση γύρω από το σύγχρονο παιδικό βιβλίο δεν περιορίζεται στη λογοτεχνική απόλαυση. Στη συνείδηση των ενηλίκων, το  βιβλίο πια λειτουργεί μάλλον ως εργαλείο συμπεριφοράς και δευτερευόντως ως μέσο ψυχαγωγίας και γνώσης, που μπορεί να ανοίξει δρόμους στα παιδιά, ώστε να σκέφτονται, να νιώθουν και να σχετίζονται.

Αρκούν, όμως, μια καλή πρόθεση και ένα δίδαγμα, ώστε ένα κείμενο γραμμένο για παιδιά να χωρέσει με φυσικότητα σε μια καθημερινότητα γεμάτη ερεθίσματα, ταχύτητα, οθόνες και απαιτητικούς, ανυπόμονους και εξαντλημένους γονείς; Κατά την προσωπική μου γνώμη, όχι, δεν αρκούν. Αν, όμως, η γονεϊκή «ανάγκη» για μάθηση ενταχθεί μέσα σε μια ενδιαφέρουσα ιστορία, που αφορά άμεσα το ίδιο το παιδί; Και αν το παιδί έχει δικαίωμα γνώμης επί του σεναρίου, μήπως θα γίνει ευκολότερη η εμπλοκή και η συμμετοχή του; Μπορεί μια εκπαιδευτική στην ουσία της ιστορία να μη λειτουργήσει ως τυποποιημένο εργαλείο συμμόρφωσης στα γονεϊκά άγχη, αλλά ως χώρος άσκησης κριτικής σκέψης, αυτονομίας και αυτοπεποίθησης;

Με αφετηρία αυτά τα ερωτήματα, η Χριστίνα Κωνσταντουδάκη μάς συστήνει τη σειρά βιβλίων για παιδιά προσχολικής και πρωτοσχολικής ηλικίας «Μπες στην ιστορία», με τέσσερις τίτλους, Ο εκφοβισμός, Τα συναισθήματα, Η συμφιλίωση, Η συμπεριφορά. Τα κείμενα αναδεικνύουν μια προσέγγιση, όπου τις επιλογές κάνουν τα ίδια παιδιά, μέσα σε ασφαλές πλαίσιο. Μέσω αυτών των επιλογών παίρνουν τελικά τις (διόλου έτοιμες ή αυτονόητες) απαντήσεις που χρειάζονται. Με άλλα λόγια, η σειρά προσφέρει έναν χώρο ενεργής εμπλοκής και προβληματισμού, όπου τα παιδιά καλούνται να μπουν τα ίδια στις ιστορίες, να αναγνωρίσουν τον εαυτό τους στους ήρωες και κυρίως να αποφασίσουν πώς θα εξελιχθεί κάθε αφήγηση.

Νηπιαγωγός, συγγραφέας και μητέρα, η Κωνσταντουδάκη αντλεί υλικό από την καθημερινή επαφή της με τα παιδιά, μεταφέροντας στο χαρτί στιγμές, προβληματισμούς και αλήθειες της παιδικής ηλικίας, που συχνά οι μεγάλοι δεν αντιλαμβανόμαστε. Χάρη στην εμπειρία της, στην όμορφη εικονογράφηση της Γιώτας Κοκκόση και στη φροντίδα των Εκδόσεων Παπαδόπουλος, τα βιβλία της σειράς «Μπες στην ιστορία» γίνονται αφορμή για ουσιαστικό διάλογο ανάμεσα σε παιδιά, γονείς και εκπαιδευτικούς, σε μια ανάπαυλα από τους φρενήρεις ρυθμούς και τις έτοιμες συνταγές.

Τα βιβλία δεν φιλοδοξούν να διορθώσουν ούτε να προσφέρουν ένα ακόμη manual ανατροφής. Αντίθετα, αναγνωρίζουν το παιδί ως υποκείμενο με δική του φωνή και ευθύνη. Είναι μια εκπαιδευτική πρόταση που σέβεται ταυτόχρονα τη νοημοσύνη του μικρού αναγνώστη και την ανάγκη του γονιού για αλήθεια. Δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι η ουσιαστική σύνδεση στην οικογένεια, αλλά και στο σχολείο δεν προκύπτει από την πειθαρχία, αλλά από τον χώρο και τον χρόνο που αφήνουμε στη σκέψη μας να ανασάνει.

Στη συνέντευξη που ακολουθεί, η δημιουργός μιλάει στο ParentStories για τη φιλοσοφία πίσω από τη σειρά, για τη σημασία της επιλογής και της κριτικής σκέψης από μικρή ηλικία, αλλά και για το πώς ένα παιδικό βιβλίο μπορεί να γίνει γέφυρα επικοινωνίας, σε έναν κόσμο που κινείται με ρυθμούς που δυσκολεύουν τη σύνδεση.

1. Χριστίνα, σε καλωσορίζω στο ParentStories. Τι σε οδήγησε στη δημιουργία της σειράς «Μπες στην ιστορία» και πώς επέλεξες τα θέματα που πραγματεύεσαι τελικά στα βιβλία;

Ήθελα να δημιουργήσω βιβλία δραστηριοτήτων για το Νηπιαγωγείο, αλλά δεν ήθελα να είναι κάτι συνηθισμένο. Ταυτόχρονα, ήθελα να εξασκήσω και την κριτική σκέψη στα παιδιά προσχολικής ηλικίας, γιατί είναι κάτι που με απασχολεί πολύ και ερευνητικά. Έτσι, σκέφτηκα ότι κάθε βιβλίο θα έχει μια συγκεκριμένη θεματική που απασχολεί τα παιδιά αυτής της ηλικίας και τους φροντιστές τους (π.χ. συναισθήματα, συγκρούσεις,  κοινωνικές δεξιότητες κ.ά.), αλλά όλα αυτά θα δίνονται μέσα από σύντομες ιστορίες με τις οποίες τα παιδιά θα ταυτίζονται και θα διαλέγουν το τέλος! Συνειδητά, δεν υπάρχει σωστό και λάθος τέλος. Όλα δίνουν ευκαιρία για συζήτηση. Έπειτα από κάθε ιστορία (υπάρχουν πέντε σε κάθε βιβλίο) τα παιδιά θα βρουν και σχετικές δραστηριότητες που μπορούν είτε να συμπληρώσουν πάνω στο βιβλίο είτε να κάνουν μαζί με γονείς/εκπαιδευτικούς, αν είναι κάτι πιο βιωματικό, π.χ. ένα πείραμα ή μια μουσικοκινητική δραστηριότητα.

2. Ως νηπιαγωγός, συγγραφέας παιδικών βιβλίων και μαμά, ζεις από κοντά τον κόσμο των μικρών παιδιών. Πόσο βοήθησε η εμπειρία σου τη δημιουργία των βιβλίων;

Αν δεν είχα την εμπειρία από τις τάξεις που είχα δουλέψει, δεν νομίζω ότι θα μπορούσα να γράψω αυτές τις ιστορίες. Όλες είναι εμπνευσμένες από αληθινά περιστατικά στο σχολείο, αλλά και από αναμνήσεις δικές μου με τον αδερφό μου. Όταν έγραφα τις ιστορίες ο γιος μου ήταν ακόμα νεογέννητο οπότε δεν είχα feedback από αυτόν! Ελπίζω να έχω σε νέες ιστορίες!

3. Στα βιβλία της σειράς το παιδί δεν παρακολουθεί απλώς την ιστορία, αλλά συμμετέχει στην εξέλιξή της. Τι αλλάζει, κατά τη γνώμη σου, όταν ένα παιδί καλείται να επιλέξει;

Όταν ένα παιδί καλείται να επιλέξει, καταλαβαίνει ότι η γνώμη του μετράει. Αναπτύσσονται η κριτική σκέψη αλλά και η αυτοπεποίθηση! Το βιβλίο γίνεται διαδραστικό και έτσι από μόνο του το παιδί μπορεί να «ζήσει» και τα δύο τέλη στην ασφάλεια του σπιτιού του και να επιλέξει αυτό που του ταιριάζει στην πραγματική ζωή.

4. Στα βιβλία αυτά σε απασχολεί όχι μόνο τι συνέβη, αλλά και τι θα μπορούσε να είχε γίνει αλλιώς. Είναι αυτός ένας τρόπος να ανοίξει χώρος για σκέψη, αντί για έτοιμα συμπεράσματα;

Η σειρά εστιάζει στο τι θα μπορούσε να είχε γίνει αλλιώς όχι μόνο από τη μεριά των παιδιών, αλλά και από αυτή των γονιών. Γι’ αυτό είναι σημαντικό τα βιβλία αυτά να δουλεύονται από τους φροντιστές μαζί με το παιδί και να υπάρχει συζήτηση. Τα έτοιμα συμπεράσματα έτσι κι αλλιώς απωθούν όλα τα παιδιά. Νιώθουν πως τους κουνάμε το δάχτυλο.

5. Τα βιβλία αυτά μπορούν να δουλευτούν και στο σπίτι και στο σχολείο. Στο μυαλό σου, πώς θα ήθελες ιδανικά να διαβάζονται;

Ξέρω ήδη πολλούς εκπαιδευτικούς που τα δουλεύουν στις τάξεις τους, νηπιαγωγείου και δημοτικού, αλλά και γονείς που ασχολούνται με αυτά στο σπίτι. Ιδανικά, θα ήθελα να διαβαστούν με κάποιον ενήλικο για να γίνει συζήτηση, χωρίς όμως αυτός να κατευθύνει την επιλογή του τέλους. Μπορεί, όμως, να κάνει ερωτήσεις ανοιχτού τύπου όπως «Γιατί διάλεξες αυτό το τέλος; Τι δεν σου άρεσε στο άλλο τέλος; Τι θα έκανες αν πάθαινες κι εσύ κάτι σχετικό; Πώς ένιωσε ο ήρωας στο ένα τέλος; Πώς ένιωσε στο άλλο; Πώς ένιωσαν οι υπόλοιποι;». Έτσι, το παιδί μπαίνει σε μια διαδικασία σκέψης. Αφού δουλευτούν έτσι όλες οι ιστορίες του βιβλίου, προτείνω να δουν τις δραστηριότητες, χωρίς όμως να πιεστεί το παιδί για να τις κάνει όλες. Ας επιλέξει το ίδιο όποιες θέλει και αν θέλει!

6. Πολλοί ενήλικοι ψάχνουν βιβλία που θα «λύσουν» δύσκολες συμπεριφορές ή εντάσεις. Πιστεύεις έτσι μπορεί να γεννηθεί λογοτεχνία ή τα βιβλία «συμπεριφοράς» εξυπηρετούν περισσότερο πρακτικές ανάγκες – κυρίως καθησυχάζουν τα γονεϊκά άγχη;

Η λογοτεχνία μπορεί να γεννηθεί από οποιοδήποτε θέμα. Αρκεί να ξέρεις πώς να το προσεγγίσεις. Όλα τα βιβλία, ακόμα και ενηλίκων, κάτι μας «διδάσκουν». Το θέμα είναι να είναι γραμμένα έτσι ώστε να μην το καταλαβαίνει καν ο αναγνώστης, να περνάει έμμεσα όλο αυτό. Σίγουρα τα παιδικά βιβλία που είναι εστιασμένα σε συγκεκριμένες συμπεριφορές εξυπηρετούν κυρίως πρακτικές ανάγκες των γονιών, όμως ταυτόχρονα μπορούν να γίνουν και ευχάριστα αναγνώσματα για τα παιδιά, αν είναι γραμμένα σύμφωνα με την παιδική ματιά.

7. Πώς δούλεψες τη σχέση ανάμεσα στο κείμενο και την εικονογράφηση της Γιώτας Κοκκόση; Υπήρξαν σημεία όπου η εικόνα άνοιξε νέες αναγνώσεις;

Η Γιώτα πήρε τα κείμενά μου και τους έδωσε ζωή! Είχα δώσει κάποιες οδηγίες για την εικονογράφηση, όμως μόνο στις δραστηριότητες. Στις ιστορίες, η Γιώτα δημιούργησε μόνη της και έβαλε λεπτομέρειες που ούτε καν φανταζόμουν! Επίσης, λάτρεψα τα ξεκάθαρα συναισθήματα των παιδιών σε κάθε εικόνα.

8. Στο βιβλίο για τα συναισθήματα αγγίζεις κάτι που δυσκολεύει συχνά και τους ενήλικους: να αναγνωρίσουν αυτό που νιώθουν. Πιστεύεις ότι τα παιδιά σήμερα έχουν περισσότερο ή λιγότερο λεξιλόγιο για το συναίσθημα;

Τα παιδιά σήμερα έχουν περισσότερο λεξιλόγιο για τα συναισθήματά τους αλλά λιγότερη σύνδεση μαζί μας. Τους μαθαίνουμε για τα συναισθήματα από πολύ μικρά αλλά δεν έχουμε χρόνο να τα αφήσουμε να τα νιώσουν για να τα επεξεργαστούν μαζί μας. Η γενιά μας προσπαθεί πολύ, αλλά δυστυχώς δουλεύει τόσο για να βγάλει τα προς το ζην, που έχει χάσει τον ποιοτικό χρόνο με το παιδί. Ευελπιστώ, έστω και σε αυτόν τον λίγο χρόνο που είναι διαθέσιμος, το βιβλίο μου να αποτελέσει μια «γέφυρα» σύνδεσης ανάμεσα σε γονιό και παιδί, για να επεξεργαστούν τα συναισθήματά τους.

9. Η συμφιλίωση ακούγεται εύκολη ως λέξη, αλλά στην πράξη δεν είναι καθόλου απλή. Τι θέλησες να φωτίσεις περισσότερο μέσα από αυτό το βιβλίο;

Αυτό που θέλω να τονίσω και φαίνεται σε όλες τις ιστορίες του συγκεκριμένου βιβλίου είναι ότι κερδίζουμε πολλά όταν κρατάμε την ψυχραιμία μας και μιλάμε ήρεμα αλλά με όρια όταν κάτι ή κάποιος μας νευριάζει. Ακόμα, όμως, κι αν τσακωθούμε και θυμώσουμε –κι αυτό μέσα στη ζωή είναι– έχει σημασία να θυμόμαστε πώς να τα βρίσκουμε ξανά και να ζητάμε συγγνώμη. Όχι μόνο με λόγια, αλλά και με πράξεις.

10. Στο βιβλίο για τον εκφοβισμό ποια ήταν η βασική δυσκολία; Να αποδώσεις σωστά το φαινόμενο, να προστατεύσεις το παιδί-αναγνώστη ή να αποφύγεις την ηθικολογία;

Νομίζω όλα, αλλά κυρίως ο τίτλος. Αρχικά δεν ήθελα να το ονομάσουμε “Ο εκφοβισμός”, γιατί οι ιστορίες δεν δείχνουν όλες περιπτώσεις εκφοβισμού. Κάποιες περιγράφουν γεγονότα που θα μπορούσαν να οδηγήσουν σε εκφοβισμό αν επαναλαμβάνονται για μεγάλο χρονικό διάστημα. Αυτό το ξεκαθαρίζω και στο αρχικό σημείωμα για γονείς και εκπαιδευτικούς, αλλά ιδανικά θα ήθελα να ήταν κάπως αλλιώς ο τίτλος. Τελικά, δεν βρήκαμε κάτι καλύτερο οπότε έμεινε αυτό. Προσπάθησα οι ιστορίες να είναι ρεαλιστικές, όπως και τα τέλη τους. Να είναι όμως και «τόσο όσο» έντονες, ώστε να μην τρομάξει κάποιο παιδί. Κυρίως, μέσα και από τις δραστηριότητες, να μαθαίνει το παιδί πρακτικούς τρόπους αντιμετώπισης των εκφοβιστών.

11. Το βιβλίο για τη συμπεριφορά δεν γίνεται να ακουμπά συχνά ενήλικες προσδοκίες και έτοιμους κανόνες. Εσύ πώς προσπάθησες να το προσεγγίσεις χωρίς να γίνει διδακτικό;

Το βιβλίο για τη συμπεριφορά περιέχει κυρίως κοινωνικές δεξιότητες που όλοι μας θα ήταν καλό να έχουμε για μια ομαλή συνύπαρξη στην κοινωνία. Πώς να παραδεχόμαστε τα λάθη μας και να δεχόμαστε την ήττα μας· πώς να προσεγγίζουμε κάποιον πιο αδύναμο· πώς να φερόμαστε όταν νιώθουμε ότι αδικούμαστε κ.τ.λ. Ο τρόπος προσέγγισής μου σε αυτό το βιβλίο, όπως και στα άλλα, για να μη γίνουν διδακτικά, είναι να γράφω τις ιστορίες όσο πιο ρεαλιστικά γίνεται για να ταυτιστεί το παιδί. Αλλά και τα δύο τέλη σε κάθε ιστορία προσπαθώ να είναι ρεαλιστικά και να μη φαίνεται ξεκάθαρα ποιο είναι το σωστό και ποιο το λάθος. Κυρίως γιατί δεν υπάρχει σωστό και λάθος, απλώς διαφορετικός τρόπος αντιμετώπισης. Έτσι, τα ίδια τα παιδιά αποφασίζουν τι τους ταιριάζει περισσότερο. Με αυτόν τον τρόπο αναπτύσσεται και η κριτική σκέψη που είπαμε πιο πριν.

12. Σε ενδιαφέρει περισσότερο τα παιδιά να αναγνωρίζουν τον εαυτό τους μέσα στις ιστορίες σου ή να αποκτούν μια μικρή απόσταση για να σκεφτούν πιο ελεύθερα; Αν ήθελες να μείνει ένα πράγμα σε ένα παιδί μετά την ανάγνωση αυτής της σειράς, ποιο θα ήταν;

Θα ήθελα να ταυτίζονται αρχικά και μετά από πολλές αναγνώσεις να αρχίσουν να σκέφτονται πιο ελεύθερα και κριτικά. Αυτό όμως που θα ήθελα κυρίως να τους μείνει είναι ότι είμαστε μεν  ελευθέρα όντα, αλλά κάθε μας πράξη, κάθε μας λέξη, κάθε μας συμπεριφορά, έχει αντίκτυπο σε άλλους. Αν αυτός ο αντίκτυπος θα είναι θετικός ή αρνητικός είναι στο χέρι μας.

13. Υπάρχει κάποια αντίδραση παιδιού σε σχέση με αυτά τα βιβλία που σου έχει μείνει έντονα στη μνήμη;

Θυμάμαι ένα αστείο περιστατικό. Διάβαζα σε μια ομάδα παιδιών Τα συναισθήματα και συζητούσαμε πότε είναι και τα ίδια λυπημένα. Ένα κορίτσι είπε «Εγώ είμαι λυπημένη, όταν μια πιτσαρία δεν έχει παιδότοπο!».

14. Αυτή η αμεσότητα των παιδιών μάς επιστρέφει στην αθωότητα που έχουμε ξεχάσει. Αλήθεια, τι μπορεί να μάθει μια συγγραφέας παιδικών βιβλίων από τα ίδια τα παιδιά, που δύσκολα θα μάθαινε αλλιώς;

Τα παιδιά δίνουν την καλύτερη ανατροφοδότηση για τις ιστορίες! Διαβάζοντας τα βιβλία μου σε πολλές, διαφορετικές ομάδες παιδιών καταλαβαίνω πού γελάνε, πού προβληματίζονται, πού βαριούνται, πού αγωνιούν για τη συνέχεια κ.τ.λ. Το πιο υπέροχο είναι ότι αυτό αλλάζει ανάλογα με την ηλικία τους και με βοηθάει να γράφω καλύτερα, ανάλογα με την ηλικιακή ομάδα στην οποία απευθύνομαι. Κυρίως, όμως, μου μαθαίνουν πόσο υπέροχες ιστορίες μπορούν να γραφτούν από τα ίδια τα παιδιά. Κάνουμε συχνά δημιουργική γραφή στις παρουσιάσεις μου και είναι απίστευτο το πόσο πρωτότυπες ιδέες έχουν!

15. Πώς βλέπεις τον ρόλο του παιδικού βιβλίου σήμερα, σε μια εποχή όπου οι μεγάλοι αναζητούν γρήγορα «εργαλεία» για βοήθεια και τα παιδιά δέχονται ασταμάτητα ερεθίσματα;

Είμαι αισιόδοξη! Σκέφτομαι αρκετά τους τελευταίους μήνες ότι έχουμε φτάσει σε ένα σημείο που δεν μπορούμε να ξεχωρίσουμε το ψέμα από την αλήθεια, με όλα αυτά τα εργαλεία ΑΙ. Κι όμως, όσο κι αν εξελιχθεί αυτό το εργαλείο, δεν θα μπορέσει να φτάσει τον πραγματικό ανθρώπινο λόγο. Κάποια στιγμή, ενήλικοι και παιδιά, θα κουραστούν. Και θα γυρίσουν ξανά στο βιβλίο γραμμένο από ανθρώπινο χέρι. Πιστεύω ότι είμαστε κοντά σε αυτήν την εποχή.

Η σειρά βιβλίων «Μπες στην ιστορία» της Χριστίνας Κωνσταντουδάκη κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις Παπαδόπουλος, σε εικονογράφηση της Γιώτας Κοκκόση.